ผลกระทบและ
ความเป็นธรรม

การมีส่วนร่วมของประชาชนเรื่องการจัดการทรัพยากรเป็นสิทธิของประชาชน รัฐธรรมนูญฯ พ.ศ. 2560 มาตรา ๕๗ กล่าวไว้โดยสรุปว่า รัฐมีหน้าที่เปิดโอกาสให้ประชาชนและชุมชนเข้าไปมีส่วนร่วมในการจัดการทรัพยากรและรับประโยชน์ตามที่กฎหมายบัญญัติ ซึ่งในบริบทเรื่องพลังงาน ครอบคลุมถึงสิทธิในการแสดงความคิดเห็นและร่วมกำหนดทิศทางโครงสร้างค่าไฟ รวมถึงแผน PDP ของประเทศ เพราะพลังงานคือทรัพยากรที่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตของทุกคน มาตรานี้จึงเป็นหัวใจสำคัญที่ยืนยันว่า เสียงของประชาชนต้องได้รับการรับฟังในขั้นตอนการบริหารจัดการทรัพยากร เพื่อให้เกิดความสมดุลระหว่างความมั่นคงทางพลังงาน ความยั่งยืนทางสิ่งแวดล้อม และราคาที่เข้าถึงได้

ในรัฐธรรมนูญฯ มาตรา ๕๖ เน้นย้ำถึงการมีส่วนร่วมของประชาชนในกระบวนการตัดสินใจด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ ประชาชนควรมีสิทธิรับรู้ข้อมูล แสดงความคิดเห็น และมีบทบาทในการกำหนดทิศทางนโยบายที่ส่งผลต่อชีวิตความเป็นอยู่ของตนเอง เช่น การจัดสรรก๊าซธรรมชาติจากอ่าวไทย ซึ่งเป็นทรัพยากรของประเทศ การตัดสินใจเกี่ยวกับการใช้และการแบ่งปันทรัพยากรดังกล่าวควรเปิดโอกาสให้ประชาชนมีส่วนร่วมอย่างแท้จริง เพื่อให้เกิดความโปร่งใส เป็นธรรม และสอดคล้องกับประโยชน์ของสังคมโดยรวม

ปฏิญญาว่าด้วยสิทธิในการพัฒนาให้ความสำคัญกับแนวคิดที่ว่า “การพัฒนา” เป็นกระบวนการที่ประชาชนทุกคนควรมีสิทธิในการมีส่วนร่วม สนับสนุน และได้รับประโยชน์จากการพัฒนาอย่างเป็นธรรม เพื่อความอยู่ดีกินดีอย่างยั่งยืน การไปถึงเป้าหมายการพัฒนาที่เป็นธรรมได้ การพัฒนาต้องอยู่บนพื้นฐานของการมีส่วนร่วมที่กระตือรือรื้น และเป็นการพัฒนาที่มีความหมาย

แนวคิดเรื่องสิทธิในสิ่งแวดล้อมที่ดีตั้งอยู่บนฐานที่ว่า สิทธิมนุษยชนและสิ่งแวดล้อมเป็นสิ่งที่พึ่งพาซึ่งกันและกันอย่างไม่สามารถแยกจากกันได้ สภาพแวดล้อมที่สะอาด และดีต่อสุขภาพเป็นเงื่อนไขพื้นฐานที่ทำให้มนุษย์สามารถใช้สิทธิขั้นพื้นฐานอื่นๆ ได้อย่างเต็มที่ ไม่ว่าจะเป็นสิทธิด้านสุขภาพ สิทธิในการดำรงชีวิตอย่างมีศักดิ์ศรี ในบริบทของสิ่งแวดล้อมและเรื่องไฟฟ้า สิทธิในสิ่งแวดล้อมที่ดีมักผูกโยงกับประเด็นเรื่องผลกระทบมลพิษที่เกิดขึ้นจากโรงไฟฟ้าในพื้นที่ ซึ่งประเด็นดังกล่าวเป็นประเด็นที่ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ มักได้รับการร้องเรียน โดยเฉพาะอย่างยิ่งโรงไฟฟ้าชีวมวล 

คนไทยทุกคนมีสิทธิเข้าถึงบริการพื้นฐานของรัฐ เพราะมาตรา ๕๖ ระบุไว้ว่า รัฐต้องจัดหรือดําเนินการให้มีสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานที่จําเป็นต่อการดํารงชีวิตของประชาชนอย่างทั่วถึงตามหลักการพัฒนาอย่างยั่งยืน ทั้งนี้ในรัฐธรรมนูญระบุไว้ว่ารัฐต้องดูแลมิให้มีการเรียกเก็บค่าบริการจนเป็นภาระแก่ประชาชนเกินสมควร นั่นหมายความว่า การเข้าถึงบริการพื้นฐานอย่างค่าไฟนั้น ต้องมาพร้อมกับราคาที่เหมาะสม จนไม่กลายเป็นภาระเกินสมควร

“คุณภาพ” ของบริการไฟฟ้า ไม่ได้หมายถึงเพียงความเสถียรของระบบไฟฟ้าเท่านั้น แต่รวมถึงการที่ประชาชนสามารถเข้าถึงบริการในราคาที่เหมาะสม และมีส่วนร่วมในการกำหนดอัตราค่าไฟที่สอดคล้องกับการใช้งานจริงของตนเองได้

การมีส่วนร่วมดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของ สิทธิในการได้รับบริการของรัฐที่มีคุณภาพ ซึ่งควรคำนึงถึงความเป็นธรรมต่อผู้ใช้ไฟในแต่ละกลุ่ม ตัวอย่างเช่น ผู้ใช้ไฟฟ้าบางกลุ่ม โดยเฉพาะผู้ที่ไม่มีสิทธิในที่ดินทำกิน มักจำเป็นต้องใช้ไฟฟ้าในประเภทชั่วคราวเช่นเดียวกับไซต์ก่อสร้าง ซึ่งมีอัตราค่าไฟสูงกว่าปกติ (เช่น หน่วยละ 6.8025 บาท ในเดือนมกราคม 2569)

สถานการณ์เช่นนี้สะท้อนถึงความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงบริการไฟฟ้า และชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นที่ประชาชนควรมีสิทธิในการตั้งคำถามและมีส่วนร่วมในการกำหนดโครงสร้างค่าไฟ เพื่อให้บริการไฟฟ้าตอบสนองต่อคุณภาพชีวิตของประชาชนอย่างแท้จริง ทั้งนี้ หลักการดังกล่าวสอดคล้องกับรัฐธรรมนูญที่รับรองสิทธิของประชาชนในการมีส่วนร่วมกำหนดนโยบายสาธารณะที่ส่งผลต่อโครงสร้างพื้นฐานของประเทศ

อ้างอิงจาก
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช ๒๕๖๐
สิทธิมนุษยชนกับการพัฒนา ปฏิญญาว่าด้วยสิทธิในการพัฒนา แนวทางปฏิบัติและมาตรฐานสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ เอกสารลำดับที่ 6

ภาคครัวเรือนในประเทศไทยเข้าถึงไฟฟ้า

ได้ในสัดส่วนสูง และไฟฟ้ามีความสำคัญ

ต่อการดำรงชีพในหลายมิติ

ข้อมูล การใช้จ่ายพลังงานของครัวเรือน พ.ศ. 2567 ของสำนักงานสถิติแห่งชาติ  เสนอข้อมูลเกี่ยวกับการใช้จ่ายพลังงานด้านต่าง ๆ ของครัวเรือน โดยประมวลผลข้อมูลจากโครงการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน ชี้ว่าเกือบทั้งประเทศการถึงการใช้ไฟฟ้าได้แล้ว โดย กทม. นนทบุรี ปทุมธานี และสมุทรปราการ และภาคภาคตะวันออกเฉียงเหนือสัดส่วนครัวเรือนที่มีไฟฟ้าใช้ 100% ภาคกลางและภาคใต้ 99.9% 

และภาคเหนือน้อยที่สุด คือ 99.8%

ภาระค่าไฟฟ้าแพง คือ ความยากจนทางพลังงาน

ความยากจนทางพลังงาน หมายถึง สถานการณ์ที่ครัวเรือนไม่สามารถเข้าถึงพลังงานที่ “เพียงพอ เชื่อถือได้ และราคาไม่แพง” เพื่อให้ตอบสนองความต้องการพื้นฐานในการดำรงชีวิต เช่น แสงสว่าง การทำอาหาร ใช้อุปกรณ์ไฟฟ้า และความสบายในบ้าน (อุณหภูมิ เหมาะกับการอยู่อาศัย) ได้อย่างมั่นคง 

เมื่อค่าไฟฟ้าหรือราคาพลังงานสูงเกินไป โดยเฉพาะในครัวเรือนที่มีรายได้น้อย — ความเครียดทางการเงินจากค่าใช้จ่ายพลังงานอาจกินสัดส่วนรายได้เป็นจำนวนมาก ทำให้ครอบครัวไม่มีเงินพอสำหรับใช้จ่ายด้านอื่น ๆ ที่จำเป็น เช่น อาหาร การศึกษา สุขภาพ หรือค่าครองชีพอื่น ๆ — นี่คือแกนของปัญหาความยากจนทางพลังงาน

ตัวอย่างผลกระทบของความยากจนทางพลังงานที่กระทบต่อสิทธิของการมีชีวิตที่ดี

สำหรับประเทศไทย รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 วางหลักการสำคัญเกี่ยวกับสาธารณูปโภคและผู้บริโภคไว้ชัดเจน มาตรา 56บัญญัติว่า “รัฐต้องจัดหรือดำเนินการให้มีสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตของประชาชนอย่างทั่วถึง… การจัดหรือดำเนินการดังกล่าวรัฐต้องดูแลมิให้มีการเรียกเก็บค่าบริการจนเป็นภาระแก่ประชาชนเกินสมควร” กล่าวคือ รัฐมีหน้าที่ป้องกันไม่ให้ค่าบริการสาธารณูปโภค (รวมถึงค่าไฟฟ้า) สูงจนเกินควรเป็นภาระของประชาชน อันเป็นหลักเรื่อง “ความเหมาะสม” ของภาระค่าใช้จ่าย นอกจากนี้ มาตรา 56 วรรคสองยังกำหนดให้โครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็นต่อชีวิตต้องอยู่ภายใต้การถือครองของรัฐไม่น้อยกว่า 51% (เพื่อให้รัฐยังควบคุมทิศทางได้) และเมื่อให้เอกชนร่วมดำเนินการ รัฐต้องได้รับผลตอบแทนอย่างเป็นธรรมโดยคำนึงถึงการลงทุนของรัฐ และ ค่าบริการที่จะเรียกเก็บจากประชาชน

พระราชบัญญัติการประกอบกิจการพลังงาน พ.ศ. 2550 (กฎหมายหลักที่ใช้กำกับกิจการไฟฟ้าและก๊าซธรรมชาติ) ได้จัดตั้งองค์กรกำกับดูแลกิจการพลังงานและวางหลักเกณฑ์เรื่องค่าไฟฟ้าไว้อย่างชัดเจน กฎหมายฉบับนี้มีวัตถุประสงค์หลักหลายประการ โดย
มาตรา 7 ระบุวัตถุประสงค์ ข้อ (1) ให้ “ส่งเสริมให้มีบริการด้านพลังงานอย่างเพียงพอ มีความมั่นคง และมีความเป็นธรรมต่อผู้ใช้พลังงานและผู้รับใบอนุญาต”
และ ข้อ (2) ให้ “ปกป้องผลประโยชน์ของผู้ใช้พลังงานทั้งทางด้านอัตราค่าบริการและคุณภาพการให้บริการ” นั่นคือกฎหมายมุ่งให้บริการไฟฟ้ามีทั้งปริมาณเพียงพอ/มั่นคงและ คิดอัตราค่าบริการอย่างเป็นธรรม ต่อทั้งผู้บริโภคและผู้ประกอบการ ควบคู่กับการคุ้มครองผู้บริโภคด้านราคาและคุณภาพอีกด้วย

โครงสร้างราคาไฟฟ้าของไทย ใครกำหนด กำหนดยังไง?

หลักการสำคัญของค่าไฟฟ้าที่เราใช้อยู่ทุกวัน ควร “สะท้อนต้นทุนจริง” และ “อยู่ในระดับที่ประชาชนสามารถรับได้” โดยไม่เป็นภาระเกินควร และในขณะเดียวกัน ก็ต้องจูงใจให้เกิดการลงทุนและรักษาคุณภาพของระบบไฟฟ้าในระยะยาว

ในกระบวนการนี้ หน่วยงานต่างๆ มีหน้าที่แตกต่างกัน แต่ต้องทำงานเชื่อมโยงกันตามบทบาทที่กฎหมายกำหนด:

ฝ่ายปฏิบัติการ:
กฟผ., กฟภ., กฟน. ทำหน้าที่ผลิตไฟฟ้า ส่งไฟ และจำหน่ายสู่บ้านเรือนและภาคธุรกิจ โดยอยู่ภายใต้โครงสร้างราคาและมาตรฐานที่กำหนด

ทั้งหมดนี้อยู่ภายใต้กรอบของรัฐธรรมนูญและกฎหมายที่ให้ความสำคัญกับ “ความเป็นธรรม” และ “ความเหมาะสม” ทั้งในแง่ของผู้ใช้ไฟและผู้ให้บริการ